Elke toal veraandert en dus is ok ons Westerketiers van nou hiel aans as honderd of tweehonderd joar leden. Vanzulf komen we der niet goed achter hoe zo’n tweehonder joar terug proat wer, want der bennen gien geluuds-opnoames moakt en der is niet gien toalonderzuuk doan noar woorden, grammatica en zuks. Mor toch: veur t joar 1828 is der n hiel oardege bron.
Ien t joar 1828 verschenen ien hiel Grunnen de ‘Schoolmeesterrapporten’: alle dörps-schoolmeesters mozzen antwoorden geven op 17 vroagen en veural vroag 15 is slim nijschiereg: “Hoe is hunne platte taal?” Van zo’n 175 meesters kwammen antwoorden binnen over t Grunnegs van heur dörp; sums stellen die antwoorden niet veul veur, mor geregeld bennen die antwoorden prachteg en goed bruukboar bij toalonderzuuk. Zo hemmen bv. de meesters van Midwolle en Oostwold nust waark verzet. [De schoolmeesterrapporten uut 1828 bennen uuttypt en digitoal beschikboar].
Van alles en nog wat valt op, mor we kieken nou allent noar de antwoorden van meester Garmt Derks Scholma van Midwolle. Eerst eefkes over de man zulf: zien pa Derk waas vanòf 1804 schoolmeester op e Leek en zien mamme, Trientje Takes van Sluis, kwam van Leek. (Garmt overleed ien 1835, nog mor 26 joar old). Thuus, mor zeker overal om hum toe heurde Garmt t Westerketiers van Leek / Midwolle en dat zien we weerom ien zien ‘soamensproak’ en zien woordenliest van host 140 woorden. Ien die woordenliest gijt t veul om nog altied bekende (boeren)woorden zo as: “brommel, eide, gol, lep, mot, piek, stevel, zwa enz.” Mor ok om: “heit, mem, famke, beppe, muike enz.” Woorden dus die wij uut t Fries kennen, mor niet meer uut t Westerketiers.
Heit en mem
Veur ons is t vremd dat veur 200 joar terug ‘heit’ en ‘mem’ zeid wer en gien ‘pappe’ en ‘mamme’. Toch wer dat volgens de schoolmeesters ien n haandvol dörpen zeid, bv. ien Leek, Lepterd [Lettelbert], Nijbert, Noordwiek en Tolbert. Traauwens ok t woord ‘beppe’ veur ‘grootmoe / oma’ numen de schoolmeesters van Nijbert, Noordwiek en Oostwold.Volgens woordenboekman K. ter Laan verdwenen de noamen heit en mem gaauwachteg. Ien zien dikke wooordenboek uut 1929 – dus zo’n 100 joar later – wer heit / haait & mem tot ± 1860 ien die dörpen nog gewoon bruukt.
Tonko Ufkes